Abante Tonite Interactive

Tuga

500
Alam kong hindi pamilyar ang marami sa inyo sa salitang ‘tuga.’ Kung mayroon mang pamilyar, nakatitiyak akong sila ay mga Bikolano lalo na iyong nasa malapit sa Bulkang Mayon. Ang salitang ‘tuga’ kasi ay nangangahulugan ng pagputok ng bulkan.
Napapanahon ang pagkilala natin sa salitang ito dahil habang isinusulat ko ang kolum na ito, nag-aalburoto ang bulkang tinaguriang may perfect cone dahil sa kaniyang halos ay perpektong symmetry ng hugis at naging representasyon na ng ating bansa sa mundo.
Hindi lang makapaghatid ng impormasyon ang saysay ng wika. Tulad ng ginagawa ng mga sociolinguist, inaalam nila ang katangian ng lipunan at kultura batay sa paggamit ng wika. Totoo, pati ang katangiang heograpikal ay maaaring katawanin ng wika. O sa puntong ito, ng salitang ‘tuga’ ng mga Bikolano.
Isang halimbawa pa rin ng salitang tumutukoy sa heograpiya ay ang kawalan natin ng eksaktong salitang pantumbas sa snow o nieve. Nasa tropiko ang ating bansa kaya hindi tayo nakararanas ng winter o taglamig.
Pero maaaring sabihin ng ilan na kung wala man tayong snow o nieve sa Español, mayroon naman tayong yelo. Ito mang salitang ‘yelo’ ay hiniram din natin sa Español na ‘hielo’ o ice. Dahil nga kung sa heograpiya lang, wala ang teknolohiyang gumagawa ng yelo sa atin, wala tayong mabubuong yelo.
Magagamit din natin ang mga salitang nakabatay sa pagtukoy ng kung anong uri ng heograpiya mayroon ang isang partkular na lugar. Halimbawa ang mga lugar na tinatawag na ‘Galas’ at ‘Gasak.’
Sa iba marahil, lalo na iyong pamilyar sa lugar na ito sa Quezon City at ibang karatig na pook, lugar lamang ito, barangay o sitio. Pero sa literal kahulugan, ang gasak ay ilog na may malambot na putik. Kabaligtaran naman ng galas na mabuhanging ilog.
Sa pamamagitan nito, malalaman natin na ang mga lugar na itong malapit sa ilog na noong unang panahon—kasi baka baradong estero na ngayon ang mga dating ilog na ito—ay maaaring magasak o magalas.
Ito rin ang katangian halimbawa ng salitang ‘makati’ na naging pangalan ng isang maunlad na lungsod. Buhat ito sa salitang ‘kati’ na ngangahulugang low tide sa Ingles.
Dati kasing swampland ang lungsod na katabi naman—Ilog Pasig lang ang pagitan—ng isang lugar na kung tawagin ay Mandaluyong buhat naman sa salitang ‘daluyong’ o iyong mabilis at marahas na agos ng tubig.
Pero mabalik tayo sa salitang ‘tuga.’ Napakadling sabihin ng isang nakatira sa pamayanan sa paligid ng bulkan na sabihin ang ‘tuga’ imbes ang lubhang mahabang ‘putok ng bulkan.’
Dahil may alert warning ang Philippine Institute of Volcanology and Seismology hinggil nga sa napipintong ‘tuga’ (redundant ang ‘tuga ng bulkan’), ang maipapayo ko lang sa mga kababayan natin sa lalawigan ng Albay ay maging mapagmatyag at mag-ingat nang husto upang makaiwas sa disgrasya.
Para sa inyong mungkahi at puna, maaari kayong magpadala ng mensahe sa akin sa jwedelosreyes@yahoo.com o sundan ninyo ang aking Facebook account dito: https://www.facebook.com/joselito.d.delosreyes